Maandelijks archief: september 2011

DE crisis, wat moet ik ermee? (2)

Geen crisis, maar een truc, volgens Spaanse demonstranten.

Het programma dat ik de vorige keer aanraadde hebben Hanneke en ik nog een keer bekeken en er aantekeningen bij gemaakt. Niets in die documentaire komt helemaal onbekend voor, veel zelfs juist heel bekend, maar het zet alles toch zo goed op een rijtje dat ik het idee heb dat ik nu ‘weet’ wat DE crisis inhoudt. Met grote dank aan het Aftermath Network (AN). Aan de lezer te beoordelen of dat klopt. Daar gaan we!

Metamorfose van een crisis
Het goeie van het AN is dat ze niet blijven steken bij de bekende clichés over de crisis. Zij vormen het gebeurde om tot een consistent en logisch verhaal. Keiharde objectieve wetenschap is het niet, maar dat bieden bankiers en politici ook niet. Het gaat nu eenmaal om ‘menselijk’ gedrag en dat zal nooit als (dode) natuurkunde bestudeerd kunnen worden, wat sommige economen ons ook willen doen geloven. Daarom is het goed en verhelderend dat er zich andere wetenschappers mee bemoeien: sociologen, filosofen, communicatie-deskundigen, rechtsgeleerden. Net zoals Joris Luyendijk nu ‘antropologisch’ onderzoek doet in The City in Londen.

Crisis of truc?
Een van de centrale vragen die het AN stelt is of deze crisis wel een crisis is, of eigenlijk een truc of bedrog, zoals vaak te zien is op de spandoeken van (bijvoorbeeld) Spaanse demonstranten. Want daar lijkt het wel op. Grote banken en andere financiële instellingen in alle westerse landen komen in de loop van 2008 in ernstige liquiditeitsproblemen. Door zeer gecompliceerde en (ook vaak voor henzelf) onbegrijpelijke beleggingsconstructies, teveel en te risicovolle kredieten enz. Op enkele ‘roependen in de woestijn’ na heeft niemand dat zien aankomen, niet de centrale banken en andere toezichthouders, niet de rating bureaus en niet de politici en regeringen.

Als eenmaal duidelijk is dat een flink aantal banken het niet meer redt en dreigt om te vallen, zijn overheden en internationale bankinstellingen wel gedwongen om bij te springen met uiteindelijk duizenden miljarden om ‘het economisch systeem’ in stand te houden. Sommige banken worden door staten overgenomen, andere krijgen mega-leningen om hun liquiditeit weer op peil te brengen. De roep om betere regulering en toezicht is na deze crisis – begrijpelijkerwijze – groter dan ooit. Dit mag nooit meer gebeuren, al die mensen die hun huis of baan zijn kwijtgeraakt, al die bedrijven die zijn gesloten. Dat moet voorkomen worden, is de algemene mening.

Het vreemde is, dat er – ondanks alle stoere verhalen en plannen van regeringen en politici – weinig terecht komt van die strengere regels en toezicht. Drie jaar na het begin van de crisis is duidelijk dat de banken op dezelfde manier voortgaan als ervoor, of nog erger. Er zijn wel wat regels aangescherpt, zoals de Basel III akkoorden, maar in de praktijk blijkt dat de banken nog steeds de vrije hand hebben of nemen. Door hun enorme kennis- en technologie-voorsprong kunnen ze doen en laten wat ze willen. Ze maken, ook in landen als Spanje, nu weer winsten als nooit tevoren en speculeren dat het een lieve lust is. Er is/was dus wel degelijk van crisis, maar ook van bedrog sprake. Omdat banken en andere financiële instellingen ons – de belastingbetaler – hebben opgezadeld met enorme extra lasten, die nu ‘afbetaald’ worden door bezuinigingen op allerlei verworvenheden van onze welzijnsstaat. Dat is toch wel een heel slimme truc.

Internationaal kapitalisme viert hoogtij
Als je er goed op studeert en over nadenkt dan kan je niet tot een andere conclusie komen dan dat het kapitalisme, onder aanvoering van grote internationale bedrijven en de banksector in feite de macht heeft in de wereld. Niet dat ze vanuit één centrum werken en vandaar hun ‘complotten‘  smeden om ons arbeiders en burgers verder uit te buiten, maar in de praktijk komt al hun handelen gezamenlijk daar wel op neer. Zij bepalen hoe de zaken lopen, hoe gehandeld wordt, waar geïnvesteerd, wie wel en wie geen huis of werk of inkomen heeft. 
En nationale regeringen hebben het nakijken. Die blijken niet in staat die enorme macht van het internationale kapitaal in hun greep te krijgen, of op zijn minst te reguleren. Evenmin zijn internationale organisaties als de VN en Wereldbank in staat het tij te keren. We moeten onze meerdere erkennen: het grootkapitaal dat ons allemaal aan de leiband heeft.

Natuurlijk weten de kapitalisten dat het nodig is dat we inkomen hebben, en liefst groeiend, want alleen dan kunnen we consumeren (en lenen niet te vergeten), alleen dan levert dat winsten op voor verdere zelfverrijking. Vandaar ook de voortdurende roep om meer consumptie als enige uitweg uit de crisis, geen geld meer voor cultuur of zorg, maar voor producten, techniek, plasmaschermen, iPads, auto’s en ga zo maar door. Maar het netto effect is dat de inkomensverschillen alleen maar groter en groter worden, en dat wereldwijd, zowel in armere landen als in het ‘rijke’ Amerika. (wordt vervolgd)

DE crisis, wat moet ik ermee?

Doordat Hanneke en ik al jaren betrokken zijn bij de (beoordeling van de) Nederlandse bankwereld, zijn we er waarschijnlijk meer mee bezig dan anderen, maar de enigen zijn we zeker niet die ons druk maken over de crisis. Het is – denk ik – sowieso voor het eerst in ons leven dat we het over DE crisis hebben. Er waren er natuurlijk wel meer: de oliecrisis (met die leuke autovrije zondagen), de Cubacrisis, de nep Millennium-bug-crisis, de Internet-bubble. Maar deze crisis is toch anders, lijkt iedereen op de een of andere manier meer te raken en wordt niet alleen door ons, maar door velen DE crisis genoemd. Maar wat houdt die crisis nou eigenlijk in? Wat zit erachter? En hoe komen we eruit?

Of is dit nog maar het begin?
Een vriend van ons, Braziliaan van geboorte, is ervan overtuigd dat deze crisis nog maar een voorproefje is van een wereldwijde instorting van de economieën en geldsystemen. Hij voorspelt dat huizen ‘binnenkort’ niets meer waard zijn, dat je met geld alleen nog je billen kunt afvegen. Dat we aangewezen zullen zijn op onze eigen overlevingsstrategie. Zijn opossing is land kopen in Brazilië, er een huis bouwen, een paard kopen en zo zelfvoorzienend mogelijk worden. Binnenkort vertrekken zijn vrouw en hij. Hun geld zetten ze om in gouden en zilveren munten en staven. Dat is volgens hen de enige uitweg. Voor jezelf zorgen, zo min mogelijk last zien te hebben van anderen en je ook zo min mogelijk iets van anderen aantrekken.

Toen hij, zo’n jaar geleden, met dat verhaal bij ons aankwam, waren we er wel een een tijdje door aangeslagen. Het is een intelligente vent en ook zijn vrouw waarderen we zeer. Ik kon het verhaal niet echt geloven, maar bleef er toch wel aan denken. Hanneke en ik moeten het de komende jaren zien te rooien van onze spaarcentjes en inmiddels voor ons beiden AOW, plus het huis waarin we wonen. Als je zijn verhaal serieus nam, dan zouden we daar op niet al te lange termijn niets meer aan hebben. Na wat langere tijd bleken Hanneke en ik er verschillend op te reageren.

Bang voor de toekomst?
Hanneke bleef ‘bang’ voor die ons voorspelde toekomst. Niet alleen voor zichzelf, maar vooral ook voor mensen die het nu al veel slechter hebben dan wij. Hanneke werkte jaren bij de Voedselbank en het leek haar verschrikkelijk voor mensen die het nu al krap hebben. Hoe zouden die het krijgen als een nog grotere crisis zou uitbreken.
Ik zette het van me ervan af, want kon het niet geloven. Het zou allemaal wel meevallen, dacht ik, zo erg was het nu ook weer niet. We wonen in een van de rijkste landen ter wereld en hebben echt heel erg goed. Al zou die crisis uitbreken, dan nog zou het wel meevallen.

Hanneke ging zich meer tegen de crisis wapenen. Ze verdiepte zich in stadsboerderijen, groenten en fruit kweken in eigen (en andermans) tuin. Heerlijke verse sla leverde dat bijna de hele afgelopen zomer op, overigens, uit eigen tuin. Af en toe wilde ze ook wat voorraden aanleggen, een soort noodpakket, maar dat kwam er niet echt van. En ze wilde het laatste restant van onze hypotheek zo snel mogelijk aflossen. Echt slim leek het me niet, nu de huizenprijzen nog steeds dalen, maar ik loste wel mee af (omdat ik ook niets beters kon bedenken, met de spaarrentes van vandaag de dag). Over een maand of wat zijn we hypotheek-vrij.

Op een reis naar Brazilië, eind vorig jaar langs een serie ecodorpen en andere milieu- en sociale projecten, stuitten we weer op die crisis. Ook onze Amerikaanse reisgenoten waren er allemaal mee bezig, begrijpelijkerwijs, want in Amerika is het allemaal veel harder is aangekomen. En Brazilië confronteerde hen daar nog sterk mee, want daar lijkt alles wel het tegendeel van crisis, met bruisende ontwikkelingen, economische groei, een overvloed aan jonge ondernemende mensen en ongelofelijke vitaliteit en creativiteit. Overal, of het nu in de favellas was, in rijke steden of op het platteland.

De Amerikaanse ‘oplossing’
Een aantal van die Amerikanen is betrokken bij Transition Towns, ontstaan door het bewustzijn dat de olievoorraden over het hoogtepunt heen zijn (peak oil), dat brandstoffen steeds duurder worden en dat we moeten zoeken naar alternatieven. Het zijn allerlei projecten in steden en dorpen, gericht op milieuvriendelijker gedrag van individuen, gezinnen en kleine groepen, richting zelfvoorzienendheid, permacultuur enz. Op de een of andere manier stuitte me dat tegen de borst. Ik kan niet geloven dat dat ons nu uit de crisis kan halen. Het is natuurlijk prima dat steeds meer mensen zich bewust worden. Maar voor mij was het allemaal te popperig. De crisis oplossen door een soort kabouterdorpen op te richten? Nee, sorry, dat ging er niet in, vooral niet als ik me realiseerde hoeveel vlieg- en autokilometers diezelfde Amerikanen maakten, hoeveel vlees ze verorberden. En dat ze echt niet van plan waren zich van het elektriciteitsnet af te koppelen. Echt Amerikaans naief!

Maar wat dan wel?
Die vraag is hier misschien te vroeg gesteld. Dat is ook m’n bezwaar tegen de ‘oplossingen’ van die Amerikanen (en Hanneke). Het zal allemaal geen kwaad doen, maar zijn het wel oplossingen. Of oplossingen voor een heel ander probleem, oplossingen op zoek naar een probleem, ook zoiets typisch Amerikaans. Misschien is het beter me eerst af te vragen wat die crisis nu eigenlijk precies in houdt? Gaat het alleen om de banken die zich misdragen hebben, en waar wij belastingbetalers de dupe zijn? Of zit er meer achter, of minder? 
Eigenlijk moet ik bekennen dat ik er niet veel van snap. Een aflevering van Tegenlicht (19-9-2011), Metamorfose van een crisis heeft me bij het beantwoorden van die vraag een aardig eindje op weg geholpen. Het wierp nieuw licht (vergeef me de beeldspraak) op de achtergronden en het ontstaan van de crisis. (wordt vervolgd)